Een uniek, kubusvormig terracotta beeldje, opgegraven in Noord-Macedonië, suggereert een direct verband tussen oude vruchtbaarheidsgodinnen en de woningen die zij zouden beschermen. De ‘Grote Moeder’, ontdekt in 1981 op de neolithische vindplaats Tumba Madžari, dateert van ongeveer 7800 jaar geleden – tussen 5800 en 5200 voor Christus – en biedt een zeldzaam inzicht in de religieuze praktijken van vroege Europese nederzettingen.
Het ongebruikelijke ontwerp van de godin
Het beeld is 39 centimeter hoog en heeft een duidelijk menselijke bovenhelft met gedetailleerde gelaatstrekken, waaronder een prominente neus, gebogen wenkbrauwen en lineaire ogen. Haar armen zijn gebogen en de handen rusten plat op het opvallend hoekige onderste deel van haar lichaam. Deze onderste helft is niet alleen esthetisch; het weerspiegelt precies de vierkante vorm van de huizen in Tumba Madžari.
Archeologen theoretiseren dat deze bewuste ontwerpkeuze niet toevallig was. Het beeldje lijkt uit het huis zelf op te rijzen, wat een symbiotische relatie tussen de godin en het huis impliceert. Dit suggereert een geloof dat de godin niet alleen over de woning waakte, maar intrinsiek verbonden was met de veiligheid en welvaart ervan. Sporen van bruine verf op het voorhoofd duiden op decoratieve details zoals een pony, wat een extra laag realisme toevoegt.
Gevonden in een huis uit het stenen tijdperk
De Grote Moeder werd ontdekt in een van de typische neolithische huizen van Tumba Madžari. Deze bouwwerken waren ongeveer 8 bij 8 meter groot, gebouwd met geweven houten palen en bedekt met klei. Het huis bevatte ook een haard, een oven en tientallen intacte keramische potten, kopjes en kannen. Het beeldje van de godin was dichtbij het midden geplaatst, wat suggereert dat het een belangrijke plaats innam in het dagelijks leven.
Opvallend is dat de holle basis van het beeld aangeeft dat het mogelijk als altaar heeft gediend. Er zijn aanwijzingen dat binnenin wierook, gedroogde kruiden of graanoffers werden verbrand, wat de religieuze functie ervan verder versterkte.
Een vruchtbaarheidscultus en de rol van vrouwen
Volgens het Archeologisch Museum van de Republiek Noord-Macedonië, waar het artefact wordt tentoongesteld, weerspiegelt de aanwezigheid van de Grote Moeder een bredere neolithische eerbied voor vrouwen als levengevers. De “rol van de vrouw als kinderdrager en moeder werd gelijkgesteld met een vruchtbaarheidscultus of de cultus van de Grote Moedergodin.” Dit onderstreept het belang van vrouwelijke goden in vroege agrarische samenlevingen, waar vruchtbaarheid essentieel was om te overleven.
Een uniekheid op de Balkan
Soortgelijke ‘Grote Moeder’-beeldjes zijn overal in het neolithische Europa en het Nabije Oosten gevonden, maar de unieke symbiose tussen de godin en de huisstructuur is alleen op de Balkan waargenomen. De vondst van Tumba Madžari is daarom een uitzonderlijk voorbeeld van plaatselijke religieuze overtuigingen.
Deze ontdekking benadrukt hoe diep verweven de vroege mens was met zijn omgeving en de spirituele krachten waarvan zij geloofden dat deze deze beheersten. De Grote Moeder is niet alleen een relikwie; ze is een tastbare verbinding met de hoofden van mensen die bijna 8.000 jaar geleden leefden.
