De Sovjet-Unie bouwde niet alleen fabrieken en flatgebouwen; het bouwde kathedralen van kennis. Dit waren enorme wetenschappelijke instituten, ontworpen met een grandeur, bedoeld om religieuze aanbidding te vervangen door toewijding aan vooruitgang en staatsmacht. Fotograaf Eric Lusito heeft de angstaanjagende schoonheid van deze structuren vastgelegd in zijn nieuwe boek, Soviet Scientific Institutes, en onthult een wereld waarin brutalistische architectuur en natuurkunde met hoge inzet samenkomen.
Een reis door bevroren tijd
Lusito’s project begon eind 2021, vlak voor de Russische invasie van Oekraïne. Zijn eerste bezoeken aan drie locaties in het land raakten een snaar die deed denken aan de stripboeken uit zijn jeugd – met name de avontuurlijke, technologisch zware werelden van Hergé’s Kuifje en Edgar P. Jacobs’s Blake en Mortimer.
“Ik vond deze wetenschappelijke plekken erg spannend en wilde meer zien”, zegt Lusito. “Ik werd aangetrokken door hun mysterieuze schoonheid, hun geschiedenis en de manier waarop ze zich in de loop van de tijd hadden ontwikkeld.”
In de daaropvolgende vier jaar reisde Lusito door de voormalige Sovjet-Unie en kreeg hij zeldzame toegang tot faciliteiten die sinds de ineenstorting van de USSR gesloten of verwaarloosd waren gebleven. Hij werkte nauw samen met lokale wetenschappers om locaties te documenteren die varieerden van prachtig bewaarde tijdcapsules tot afbrokkelende ruïnes.
De strijd om esthetiek
De visuele impact van deze instituten was niet toevallig. Op hun hoogtepunt liepen duizenden wetenschappers door deze gangen en registreerden zich op kleurrijke presentieborden zoals die van het Instituut voor Radiofysica en Elektronica in Oekraïne. Maar achter de schermen was er vaak een politieke strijd over het ontwerp.
Een goed voorbeeld is de controlekamer van de Orgov Radio-Optische Telescoop in Armenië, ontworpen in de jaren zeventig door wetenschapper Paris Herouni. De elegante, bewaard gebleven staat van de kamer staat in contrast met de typische utilitaire Sovjet-esthetiek. Lusito hoorde van Herouni’s nichtje dat de ontwerper de strijd moest aangaan met de wetenschappelijke bestuurders van Moskou om zijn visie te verwezenlijken. Deze strijd belicht een minder bekend aspect van de Sovjetwetenschap: de spanning tussen bureaucratisch pragmatisme en het verlangen naar monumentale, bijna artistieke expressie.
Van bliksemschichten tot kosmische straling
Het onderzoek dat binnen deze muren werd verricht, varieerde van intens praktisch tot puur fundamenteel.
- Toegepaste natuurkunde: In Kharkiv, Oekraïne, beschikte het voormalige Elektrotechnisch Instituut over een hoogspanningshal waar wetenschappers bliksemachtige energie opwekten. Hun doel was pragmatisch: begrijpen hoe het verenigde elektriciteitsnet van het land kan worden beschermd. De ambitie van dit werk wordt vereeuwigd in een muurschildering uit het Sovjettijdperk, waarop een hand wordt afgebeeld die een bliksemschicht vasthoudt.
- Fundamenteel onderzoek: In Armenië keek het MAKET-ANI-experiment op het Aragats Cosmic Ray Research Station naar de hemel. Hier maten wetenschappers hoogenergetische deeltjes die door de atmosfeer vielen en zich op de met sneeuw bedekte toppen van de berg Aragats nestelden.
Deze locaties vertegenwoordigen het tweeledige karakter van de Sovjet-wetenschap: het voorzien in de onmiddellijke behoeften van de staatsinfrastructuur en tegelijkertijd het najagen van de grenzen van de menselijke kennis.
De impact van conflicten en vernieuwing
Het geopolitieke landschap heeft het lot van deze instituten drastisch veranderd. Veel faciliteiten in Oekraïne, zoals het Instituut voor Ionosfeer in Charkov – waar een enorme antenne van 100 meter is gehuisvest – werden gedwongen hun activiteiten op te schorten na het uitbreken van de oorlog. Voor Lusito werd het fotograferen van deze locaties een race tegen de klok, waarbij een wetenschappelijk erfgoed werd gedocumenteerd dat nu wordt bedreigd.
Het verhaal is echter niet geheel een verhaal van verval. In Kazachstan vond Lusito een symbool van veerkracht bij het Assy-Turgen Observatorium. Op de locatie staat de telescoop AZT-20, gehuisvest in een paviljoen van 45 meter hoog. De bouw begon in de jaren tachtig, maar werd stopgezet door de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Tientallen jaren later werd het project in de jaren 2010 hervat en in 2017 voltooid. Tegenwoordig is het de grootste telescoop van Kazachstan en een van de belangrijkste in de post-Sovjetregio.
Conclusie
De foto’s van Eric Lusito bieden meer dan alleen een architectonisch overzicht; ze bieden een visuele geschiedenis van een tijdperk dat de wetenschap tot de status van religie wilde verheffen. Terwijl sommige van deze ‘wetenschappelijke kathedralen’ als gevolg van conflicten in puin of stilte liggen, blijven andere functioneren, wat bewijst dat het nastreven van kennis de politieke systemen kan overleven die eraan ten grondslag liggen.
