Związek Radziecki nie tylko budował fabryki i standardowe dzielnice mieszkalne – wzniósł katedry wiedzy. Były to kolosalne instytucje naukowe, zaprojektowane z takim rozmachem, aby zastąpić kult religijny oddaniem postępowi i władzy państwowej. Fotograf Eric Lusito uchwycił niesamowite piękno tych struktur w swojej nowej książce „Soviet Scientific Institutes”, ukazując świat, w którym brutalizm spotyka się z fizyką wysokiego ryzyka.
Podróżuj przez zamrożony czas
Projekt Luzito rozpoczął się pod koniec 2021 roku, na krótko przed inwazją Rosji na Ukrainę. Jego pierwsze wizyty w trzech miejscach w kraju wywołały reakcję przypominającą komiksy z jego młodości – w szczególności pełne przygód, bogate w technologię światy „Przygód Tintina” Hergé oraz „Blake’a i Mortimera” Edgara P. Jacobsa.
„Te miejsca naukowe wydały mi się niezwykle fascynujące i chciałem zobaczyć ich więcej” – mówi Lusito. „Przyciągało mnie ich tajemnicze piękno, historia i ewolucja w czasie”.
Przez następne cztery lata Luzito podróżował po byłym Związku Radzieckim, uzyskując rzadki dostęp do miejsc, które pozostały zamknięte lub opuszczone od czasu upadku ZSRR. Ściśle współpracował z lokalnymi naukowcami, aby udokumentować różne miejsca, od doskonale zachowanych kapsuł czasu po rozpadające się ruiny.
Walka o estetykę
Wizualne oddziaływanie tych instytucji nie było przypadkowe. W czasach swojej świetności korytarzami tymi poruszały się tysiące naukowców, zaznaczając swoją obecność na kolorowych kartach raportów, takich jak ta w Instytucie Radiofizyki i Elektroniki na Ukrainie. Jednak za kulisami często toczyły się polityczne batalie nad projektem.
Uderzającym przykładem jest panel sterowania teleskopu radiooptycznego ORTO w Armenii, zaprojektowany w latach 70. XX wieku przez naukowca Pari Geruni. Elegancki, dobrze zachowany stan tego pomieszczenia kontrastuje z typową utylitarną sowiecką estetyką. Lusito dowiedział się od siostrzenicy Geruni, że projektant musiał walczyć z moskiewskimi administratorami akademickimi, aby zrealizować swoją wizję. Ta walka uwydatnia mało znany aspekt nauki radzieckiej: napięcie między biurokratycznym pragmatyzmem a pragnieniem monumentalnej, niemal artystycznej ekspresji.
Od błyskawicy po promienie kosmiczne
Badania prowadzone w tych murach obejmowały tematy od bardzo praktycznych po czysto fundamentalne.
- Fizyka Stosowana: W Charkowie na Ukrainie dawny Instytut Elektrotechniki posiadał halę wysokiego napięcia, w której naukowcy wytwarzali wyładowania energii przypominające błyskawice. Ich cel był pragmatyczny: zrozumieć, jak chronić jednolity system energetyczny kraju. Zakres tej pracy uwiecznia radziecki fresk przedstawiający rękę trzymającą błyskawicę.
- Badania podstawowe: W Armenii eksperyment MAKET-ANI na stacji badawczej promieniowania kosmicznego Aragas spoglądał w niebo. Tutaj naukowcy zmierzyli cząstki o wysokiej energii opadające przez atmosferę i osiadające na ośnieżonych szczytach góry Aragas.
Obiekty te reprezentują dwojaką naturę nauki radzieckiej: zaspokajanie doraźnych potrzeb infrastruktury państwowej przy jednoczesnym dążeniu do granic ludzkiej wiedzy.
Wpływ konfliktu i odnowy
Krajobraz geopolityczny radykalnie zmienił losy tych instytucji. Wiele obiektów na Ukrainie, jak np. Instytut Jonosfery w Charkowie – posiadający potężną antenę o wysokości 100 metrów – zostało zmuszonych do zawieszenia działalności po wybuchu wojny. Dla Luzito fotografowanie tych miejsc stało się wyścigiem z czasem i dokumentowaniem dziedzictwa naukowego, które jest obecnie zagrożone.
Jednak historia nie ogranicza się do upadku. W Kazachstanie Luzito znalazł symbol zrównoważonego rozwoju w Obserwatorium Asy-Turgen. W obiekcie tym znajduje się teleskop AZT-20, zainstalowany w pawilonie o wysokości 45 metrów. Budowę rozpoczęto w latach 80. XX wieku, ale zatrzymano ją wraz z upadkiem Związku Radzieckiego. Kilkadziesiąt lat później projekt wznowiono w 2010 r. i zakończono w 2017 r. Dziś jest to największy teleskop w Kazachstanie i jeden z najważniejszych w regionie poradzieckim.
Wniosek
Fotografie Erica Lusito oferują coś więcej niż tylko przegląd architektury; dostarczają wizualnej historii epoki, która dążyła do podniesienia nauki do rangi religii. Podczas gdy niektóre z tych „katedr nauki” leżą w ruinie lub milczą z powodu konfliktów, inne nadal funkcjonują, udowadniając, że pogoń za wiedzą może przetrwać systemy polityczne, które ją stworzyły.
