Zero Mostel, geboren op 28 februari 1915 in Brooklyn, was meer dan alleen een komiek. Hij was een natuurkracht. Zanger, kunstenaar en expressief acteur, hij brengt in elke rol een felle fysieke intensiteit. Hoewel hij in films en op televisie te zien is, wordt zijn nalatenschap in het theater verankerd. Hij stierf op 8 september 1977 in Philadelphia. Zijn invloed op de toneelkomedie valt echter niet te ontkennen.
Mostel groeide op en verdeelde zijn tijd tussen New York en Connecticut. Hij wilde vanaf het begin kunstenaar worden. Hij studeerde in 1935 af aan het City College van New York en studeerde later kunst aan de New York University. Een tijdlang probeerde hij een serieuze schilder te worden. Hij doceerde kunst. Hij gaf lezingen in musea. Deze lezingen zijn geen saaie academische lezingen. Ze waren vermakelijk. Mensen nodigden hem uit om op feestjes op te treden. In 1942 debuteerde hij in een nachtclub.
Datzelfde jaar maakte hij zijn Broadway-debuut in Cafe Crown. Dit is een komedie. Het heeft hem opgemerkt. Hij begon te werken bij de radio. Hij kreeg zijn eerste filmrol in 1943 in “Du Barry Was a Lady”.
De Tweede Wereldoorlog onderbrak zijn momentum. Hij diende in het leger. Toen hij terugkwam, volgden de acteeropdrachten de een na de ander. In 1945 verscheen hij in een Broadway-concertprogramma. Vervolgens liep Beggar’s Holiday van 1946 tot 1947. Hij probeerde ook dramatische filmrollen. Hij speelde een slechterik in Elia Kazans Panic in the Streets (1950). Hij verscheen in The Enforcer en Scirocco (beide 1951). In 1952 verscheen hij opnieuw op Broadway in het toneelstuk “Exodus to Egypt”, geregisseerd door Kazan.
Toen stopte alles.
Zijn steun voor de linkse doelen leidde tot geruchten. De House Un-American Activiteiten Committee belde hem in 1955, maar hij weigerde mee te werken. Deze weigering leidde ertoe dat hij vanuit Hollywood op de zwarte lijst werd geplaatst. Hij kan niet langer in films of op de reguliere televisie werken.
Het theater bleef echter open.
In 1958 won hij een Obie Award voor zijn rol als Leopold Bloom in Ulysses in Nighttown. Dit is een off-Broadway-show gebaseerd op het boek van James Joyce. In 1961 speelde hij een man die in een neushoorn veranderde in Eugène Ionesco’s Rhinoceros op Broadway. Deze prestatie leverde hem zijn eerste Tony Award op.
Het jaar daarop speelde hij in ‘A Funny Thing Happened on the Way to the Forum’. Dit is een muzikale komedie. Hij won een tweede Tony Award.
Maar zijn grootste doorbraak kwam in 1964 toen hij het personage Tevye creëerde in Fiddler on the Roof. Het was een onuitwisbare prestatie. Hij won zijn derde Tony Award. De acteurs die Tevye na hem speelden, imiteerden zijn gebaren. Ze bestuderen zijn timing. Mostel vervulde niet alleen de rol; hij is de eigenaar ervan.
“Mostels grootste triomf was zijn onvergetelijke rol als Tevje in Fiddler on the Roof uit 1964.”
Waarom is zijn werk nog steeds belangrijk? Omdat hij een rauwe menselijke kwetsbaarheid in komedie brengt die maar weinigen kunnen evenaren. Hij maakte mensen niet alleen aan het lachen. Hij toonde pijn onder de grap.
Is hij terug in Hollywood? Niet echt. De zwarte lijst achtervolgde hem. Maar op het podium was hij koning. Zijn fysieke komedie. Zijn emotionele bereik. Het veranderde de manier waarop we toneelacteren zien.
Hij stierf in 1977. De recensies van Fiddler staan nog steeds. De Tony Awards liggen nog steeds in de schappen. De zwarte lijst is verdwenen. Maar de optredens blijven.
Wat gebeurt er met een kunstenaar als het systeem hem het zwijgen probeert op te leggen? Hij blijft werken. Hij verandert voortdurend. Hij verandert steeds in neushoorns.
De dominantie van #Zero Mostel in de late film en theater
Zero Mostel hing zijn laarzen niet op, zelfs niet nadat hij de etappe had gewonnen. Zijn terugkeer naar Hollywood begon in 1966 met de verfilming van A Funny Thing Happened on the Way to the Forum. Maar welke rol heeft zijn nalatenschap gecementeerd? Dit is Max Bialystock in The Producers van Mel Brooks (1968).
Deze uitvoering blijft zijn meest iconische filmscène. Hij speelt een amorele theaterproducent met een chaotische energie die gevaarlijk en grappig tegelijk is. Het past perfect bij zijn vermogen om hebzucht in komedie om te zetten.
De komedie en tragedie van zijn filmografie
Hoewel Mostel zijn favoriete trucjes heeft, is hij geen one-trick pony. Hij bleef werken na “The Producers”. Verscheen in “The Great Bank Robbery” (1969) en “Once Upon a Scoundrel” (1973). Dit werd gevolgd door de neushoorn uit 1974. Elk personage laat een andere kant zien.
Maar niet al zijn schermwerk was luchtig. In 1976 onderging hij een grote transformatie in “The Front”. Deze film vertelt de donkere geschiedenis van de zwarte lijst van Hollywood. Mostel speelde een centrale rol in deze dramatische productie. Dit bewijst dat hij met de zwaartekracht kan omgaan met dezelfde intensiteit die hij naar de farce bracht.
Terugkeren naar Broadway en artistieke roots
Tijdens het maken van films vergat Mostel zijn theaterwortels niet. Hij keerde terug naar Broadway voor een opwekking. In 1974 speelde hij in Ulysses in Nighttown. Vervolgens hernam hij de rol in Fiddler on the Roof van 1976 tot 1977.
Deze podia voelen als thuis. De lichten, het publiek, de directe feedback, daar gedijt hij goed in.
“Zijn bekendste filmrol was die van de amorele Max Bialystock in Mel Brooks’ komedie The Producers (1968).”
Meer dan acteren
Ondanks zijn schema en de schijnwerpers bleef Mostel schilderen. Kunst is gedurende zijn hele carrière een constante geweest. Dit is geen hobby om de tijd te doden. Dit is een parallelle praktijk. Het was een manier om dezelfde creatieve drang te kanaliseren die zijn optredens voedde.
Hij bleef in beweging. Hij bleef creëren. Het aantal filmoptredens blijft groeien, het aantal toneelstukken blijft groeien en het aantal schilderijen blijft groeien. Er is geen vertraging. Gewoon een gestage, meedogenloze drang om iets nieuws te maken. Waar komt deze energie vandaan? Het is moeilijk te zeggen. Dat was het gewoon.